Я атрымаў у
спадчыну
Спалены Полацкі
летапіс,
Клёкат буслоў над
Начаю,
Магілы дзядоў над
Лепелем.
Сокалаў-Воюш
Уся зямля беларуская ўсыпана прыгожымі
зоркамі-дыяментамі, старажытнымі помнікамі архітэктуры-гэта і Мірскі замак, і Несвіжскі
Радзівілаў, Навагрудская княжацкая рэзідэнцыя ў выглядзе крэпасці-ўмацавання, светлая
Каложа над Нёманам і Траецкае прадмесце ў Мінску, таксама Жыровічскі манастыр,
Спаса-Еўфрасіннеўская царква ў Полацку і многія іншыя. Помнікі гэтыя-мураваны
летапіс, які лепш за любую машыну часу перанясе цябе ў мінулае, у далёкія часы
нашых продкаў.
Архітэктура
Беларусі-гэта летапіс народа ў древе і камені.
Старажытныя замкі, ратушы, храмы з’яўляюцца адбіткам таленту народа. Архітэктурная
спадчына Беларусі-невычарпальны калодзеж творчай фантазіі многіх пакаленняў,
якія на працягу стагоддзяў стваралі непаўторны вобраз краіны. У культуры
Беларусі спляліся разам раманскі стыль і готыка, барока і класіцызм, мадэрн і
эклектыка.
Нёман… Над гэтай ракой зіхацяць найбуйнейшыя і
найярчэйшыя зоркі архітэктуры. І вось
апынулася я сярод гродненскіх мурагоў і лясоў, каля самога магутнага волата-
Нёмана, каля царквы Каложа.
Каложа, туга мая светлая!
У чорны Нёман, па чорным шкле
Сіняй кропляй спадае ракета,
Быццам зорка ў ціхі Бетлем.
У. Караткевіч “Каложа”.
Зіхацяць
вочкі-акенцы царквы, нібы падмігваюць мне, запрашаюць да сябе на экскурс у
мінулае. Але нешта трохі боязна… Хіба гэта жартачкі з дваццаць першага
стагоддзя адразу ў дванаццатым апынуцца? Толькі цікаўнассць бярэ верх! Ціха
падыходжу да царквы. Шурпатыя ад часу сцены нагадваюць аб тым, што яны чулі
ўсё, што адбывалася тут раней. Прыгожая гульня форм і ліній заварожвае! Цуд! Як
такое хараство мог стварыць чалавек!?
Адчыняю дзверы…
Ах! Так і хочацца запытацца: “ Дзе я?” Маляўнічыя абразы і іконы строга
пазіраюць на мяне, свечкі неяк лагодна і пяшчотна “саграваюць” сваім бархатным
святлом. Запах ладану і воску зусім адрывае ад рэчаіснаці і нясе кудысьці зусім
далёка-далёка, да самых хмар.
Азірнулася,
здзіўленая гэткім цудам, і ўбачыла фрэскі, вітражы, галаснікі, гукі і шолахі ад
якіх тут гучалі вельмі моцна.
З легендаў
вядома, што царква была пабудавана ў другой палове 12 стагоддзя і асвечана ў
гонар першых усходнеславянскіх святых, князёў Барыса і Глеба, узведзена на
высокім правым беразе Нёмана, побач з Замкавай гарой.
За сваю 800-гадовўю гісторыю храм некалькі разоў быў разрабаваны і стаяў ў
запусценні, але ж галоўную небяспеку несла прыродная стыхія. Ужо ў 1720 годзе
размыты Нёманам берагавы абрыў падышоў да самых сценаў будынка, што прывяло
нават да яго нязначнага нахілу. Амаль праз 130 гадоў, у ноч на 2 красавіка 1853
года, у выніку апоўзня паднёвая сцяна храма
і частка заходняй абвалілася ў рэчку. Толькі ў 1897 годзе бераг быў
умацаваны і на месцы разбураных сценаў пастаўлены драўляныя. Нягледзячы на
шматлікія рамонтныя работы, адзін з самых выдатных помнікаў беларускага
дойлідства сёння патрабуе да сябе ўвагі і клопату дзяржавы. ( У вершы “Каложа”
Караткевіча перадаецца хваляванне за лёс цудоўнай старажытнейшай спадчыны.
Аўтар параноўвае храм з зоркай Віфлеема. Яна адлюстроўваецца ў Нёмане, яна
свеціць усім, хто не абыякавы да сваёй гісторыі, да сваёй культуры, хто хоча
пазнаць сябе як народ).
І ў няпэўным хвілінным блакіце,
Уся адзіная, уся са святла,
З небам, з Нёманам, з зямлёю злітая,
З сэрцам нашым Каложа ўзрасла…
Уся-крышталь невыказна сіні,
Уся- як край наш, як сон, як вясна.
У. Караткевіч
Далей падарожжа ў
мінулае прыводзіць мяне на пляц старажытнага Полацка. Са здзіўленнем раптам
заўважаю, як ідзе па брукаванай вуліцы манашка ў чорнай вопратцы, славутая
палачанка, Еўфрасіння Полацкая. Нібы зачараваная іду за ёй і трапляю ў жаночы манастыр- тагачасны
асветніцкі цэнтр не толькі Беларусі, бо кнігі, перапісаныя ў манастыры, былі
вядомы і ў Ноўгарадзе, і Кіеве.
Пастаяўшы некалькі хвілін, палюбаваўшыся прыгажосцю Спаса-Еўфрасіннеўскай
царквы, пабудаванай адным з першых беларускіх дойлідаў Іаанам у 12 стагоддзі,
нібы ў мроях пераношуся на авеяную славай нашых продкаў Наўгародскую зямлю. З
цікавасцю пазіраюна Замкавую гару, на якой знаходзіцца Навагрудскі палац. Ён
будаваўся на працягу некалькіх стагоддзяў, з 11 па 16, як велікакняжацкая
рэзідэнцыя. Уражвае сваёй магутнасцю, таўшчынёй сцен, што дасягалі амаль трох
метраў; маленькімі байніцамі, размешчанымі на другім паверсе пабудовы;
некалькімі вежамі, злучанымі непрыступнымі сценамі. Зразумела, палац будаваўся
ў абарончых мэтах, таму быў абнесяны валам і рвом, напоўненым вадой, і нават
меў падземны ход да вады. Зусім не дзіўна, што мураваную крэпасць на працягу
некалькіх стагоддзяў не маглі захапіць ні нямецкія крыжакі, ні нават
мангола-татары. І толькі ў пачатку 18 стагоддзя замак будзе ўзарваны шведамі…
Узрушаная незвычайнымі прыгодамі, ў апошні раз акідваю поглядам Замкавую
гару і сэрца напаўняе гонар за родны край і велічны подзвіг прадзедаў.
Пасля стамляючай вандроўкі так хочацца
вярнуцца ў родны горад Мінск. Але як жа ўтрымацца, каб не наведаць Мінкі гістарычны
цэнтр-помнік 16—сярэдзіна 19 стагоддзя, размешчаны па берагах ракі Свіслач.
Гістарычны цэнтр складаецца з Ракаўскага прадмесця, Верхняга горада з дзівосным
праваслаўным кафедральным саборам, пабудаваным у стылі барока ў 17 стагоддзі,
праўда тады ён будаваўся як касцёл бернардзінак.
Трэцяй цэнтральнай часткай старажытнага Мінска лічыцца Траецкае прадмесце,
якое складаецца з двух-, трохпавяхровых будынкаў, упрыгожаных балконамі,
надворнымі лесвіцамі, варотамі, ліхтарамі. Веерам разбягаюцца ад маста
маленькія вузкія вулачкі. Многае было знішчана вайной, але ў канцы 20 стагоддзя
адрэставрыравана згодна старым малюнкам. І сёння Траецкае прадмесце з’яўляецца
помнікам архітэктуры і градабудавання і ахоўваецца дзяржавай.
Ціхімі крокамі адыходжу ад
старажытнага цэнтра горада Мінска і па праспекту Скарыны накіроўваюся да
сучаснай цэнтральнай яго часткі: плошчы
Незалежнасці з падземным горадам “Сталіца”. З замілаваннем пазіраю на Чырвоны
касцёл Алены і Сымона, пабудаваны на сродкі двараніна Эдварда Вайніловіча.
Успамінаецца незвычайная гіторыя ўзнікнення будынка…
Вайніловічы мелі дваіх дваіх
дзяцей: дачку Алену і сына Сымона. Дзеці раслі паслухмянымі, добразылівымі,
міласэрнымі. Алена рыхтавалася стаць мастачкай і ўсе заробленыя грошы аддаваць
на падтрымку бедных і абяздоленых. Але ўсе планы і мары дзяўчынкі перакрэсліла эпідэмія грыпа. Алена і Сымонка захварэлі.
Увечары стан дзяцей пагоршыўся. Ноччу Алена ўбачыла Маці Божую, якая сказала
ёй: "Я не магу даць
табе і Сымонку здароўя. Але ты шмат добрага зрабіла для Бога і людзей.І я
дапамагу тваім бацькам. Няхай пасля вашай смерці бацькі ўсё сваё багацце
аддадуць на пабудову касцёла з чырвонай цэглы, бо чырвоны колер- колер радасці.
Гэты касцёл будзе для іх радасцю і суцяшэннем, бо душы вашы будуць наведваць
гэты касцёл у вялікія святы".
Алена прачнулася, папрасіла аловак
і паперу і намалявала эскіз будучага касцёла. Увечары дзяўчынка выказала
бацькам апошнюю волю і ціха сканала. Тут жа сканаў і Сымонка.
Пахаваўшы дзяцей, Вайнілівіч
узяўся за працу. Праз чатыры гады, у 1910 годзе, касцёл быў асвячоны. Але ў
30-я гады ўлады адабралі яго ў вернікаў, потым некалькі разоў пераладжвалі то
пад тэатр, то пад Дом кіно. І вось
нарэшце пасля доўгіх гадоў намаганняў і просьбаў вернікі атрымалі назад
аганьбаваную сваю святыню. У 1990 годзе ўпершыню ў Чырвоным касцёле загучала
малітва.
Хараство касцёла прыкавала мой погляд.
Але час вяртацца дадому. Я стомленая саджуся ў аўтобусны маршрут нумар сто і па
сучаснаму праспекту Скарыны накіроўваюся да любімага Маскоўскага аўтобуснага
вакзалу. Насупраць яго размешчана, як некаторыя лічуць, восьмы цуд свету,
Нацыянальная бібліятэка, зробленая ў выглядзе алмаза.
На маю думку, сучасная і
старажытная архітэктуры Беларусі гарманічна зліліся ў адно цэлае і з’явіліся
адбіткам высокага майстэрства нашых продкаў непаўторнага таленту і самабытнай
культуры і мастацтва беларусаў.
Шчочку да вуснаў
туліць,
Каб таямніцу
спытаць:
-Белая Русь,
матуля,
Гэта дзяўчынка?
Так?
Як называецца
дзіўна…
Ты пра яе раскажы.
-Белая Русь-
Радзіма
Перад табой ляжыць.
Д. Бічэль-Загнетава “Белая Русь”
Комментариев нет:
Отправить комментарий